Maleisië, (h)erkennen van Nederlands koloniaal gedrag kan Heel de Samenleving herstellen

Tijdens mijn reis door Maleisië drong steeds sterker tot mij door dat veel van de mechanismen die ik later beschrijf in Heel de samenleving niet nieuw zijn. Ik herkende patronen van systeemblindheid, bestuurlijke vervreemding en netwerkcorruptie die al in de tijd van de Vereenigde Oostindische Compagnie diep verankerd waren. De inzichten van deze reis vonden uiteindelijk hun weg in het manuscript van Heel de samenleving, dat een half jaar later — op 23 november 2023 — verscheen.

De VOC wordt in Nederland nog vaak beschreven als een toonbeeld van ondernemerschap en handelsgeest. Maar wie dieper kijkt, ziet ook een systeem waarin economische belangen vrijwel onbeperkt mochten groeien, zonder moreel tegenwicht. Malakka was daarvan een belangrijk voorbeeld. De stad vormde eeuwenlang een cruciaal knooppunt tussen China, India, de Indonesische archipel en het Midden-Oosten. Wie Malakka controleerde, controleerde handelsstromen — en dus rijkdom.

Toen de Nederlanders in 1641 samen met lokale bondgenoten de stad op de Portugezen veroverden, ging het niet om culturele uitwisseling of gelijkwaardige samenwerking. Het ging om monopolie. Handel moest via Nederlandse kanalen lopen. Concurrentie moest verdwijnen. De bevolking en lokale machthebbers moesten zich voegen naar een economisch systeem dat in Amsterdam werd bedacht.

Wat mij tijdens mijn reis vooral raakte, was hoe zichtbaar de menselijke gevolgen daarvan nog altijd zijn, terwijl de koloniale logica zelf vaak onzichtbaar blijft. Dat is precies wat ik bedoel met systeemblindheid: het niet meer kunnen of willen zien van de schade die een systeem veroorzaakt, omdat het systeem zichzelf als normaal en noodzakelijk presenteert.

De VOC zag zichzelf destijds niet als onderdrukker, maar als brenger van orde, handel en beschaving. Dat mechanisme herkennen we vandaag nog steeds in organisaties en bestuursculturen. Zodra financiële belangen, macht of institutionele stabiliteit belangrijker worden dan mensen, ontstaat een gevaarlijke vorm van morele blindheid. Dan verdwijnen empathie en geweten langzaam uit beeld.

In Maleisië begon ik te begrijpen hoe oud dat mechanisme eigenlijk is.

De Nederlandse koloniale aanwezigheid in Malakka was relatief klein vergeleken met Nederlands-Indië, maar de onderliggende structuur was dezelfde. Handel werd afgedwongen met militaire macht. Belastingen en handelsrestricties beperkten lokale autonomie. Slavernij en gedwongen arbeid waren onderdeel van het economische model. Mensen werden gereduceerd tot middelen binnen een handelsmachine.

Wat mij daarbij vooral trof, was hoe sterk netwerkcorruptie verweven was met het koloniale systeem. Ook dat patroon herkennen we vandaag nog steeds. De VOC was officieel een handelsorganisatie, maar functioneerde feitelijk als een gesloten machtsnetwerk waarin politieke, militaire en economische belangen voortdurend door elkaar liepen.

Bestuurders bevoordeelden elkaar, handelscontracten gingen naar bevriende relaties en persoonlijke verrijking was wijdverspreid. Gouverneurs, handelaren en lokale elites vormden onderlinge netwerken waarin loyaliteit belangrijker werd dan rechtvaardigheid. Corruptie was geen incident aan de rand van het systeem — het was ingebakken in het systeem zelf.

Dat is belangrijk om te begrijpen. Netwerkcorruptie gaat namelijk niet alleen over steekpenningen of fraude. Het gaat over systemen waarin kleine groepen elkaar beschermen, posities verdelen en kritiek neutraliseren terwijl de samenleving de prijs betaalt. In de VOC-tijd leidde dat tot geweld, uitbuiting en koloniale overheersing. Tegenwoordig zien we vergelijkbare patronen terug wanneer bestuurslagen, lobbygroepen en economische elites te sterk met elkaar verweven raken.

Tijdens mijn verblijf in Maleisië dacht ik vaak aan de vraag: hoe konden gewone mensen destijds onderdeel worden van zo’n systeem zonder voortdurend morele weerstand te voelen?

Het antwoord ligt volgens mij precies in de werking van systeemblindheid. Mensen passen zich aan aan de logica van hun tijd. Wanneer winst en expansie worden verheerlijkt, raakt morele schade genormaliseerd. Wanneer iedereen binnen een netwerk dezelfde taal spreekt, dezelfde belangen deelt en elkaar wederzijds afhankelijk houdt, verdwijnt het vermogen tot zelfkritiek.

Dat gold voor de VOC, maar het geldt net zo goed voor moderne systemen.

In Heel de samenleving beschrijf ik hoe organisaties ziek kunnen worden wanneer zij hun menselijke bedoeling verliezen. De koloniale geschiedenis laat zien hoe ver dat proces kan gaan. De VOC was efficiënt, innovatief en internationaal succesvol — maar tegelijkertijd gebouwd op geweld, dwang en ontmenselijking. Dat contrast is essentieel. Want systemen ontsporen zelden doordat mensen zichzelf als slecht zien. Ze ontsporen juist doordat succes, groei en macht de plaats innemen van menselijke waarden.

In Malakka zag ik letterlijk de stenen resten van dat mechanisme.

De koloniale gebouwen ogen indrukwekkend, maar vertellen ook een verhaal van extractie: rijkdom die werd weggehaald uit samenlevingen ten gunste van Europese handelsbelangen. Achter de gevels schuilt een geschiedenis van mensen die hun autonomie verloren, van handelsnetwerken die werden gecontroleerd en van bevolkingsgroepen die ondergeschikt werden gemaakt aan economische doelstellingen.

Wat mij daarbij bleef bezighouden, was hoe selectief ons Nederlandse geheugen soms nog altijd is. We spreken graag over de “Gouden Eeuw”, over koopmanschap en wereldhandel, maar veel minder over de structurele wreedheid die daarmee gepaard ging. Alsof economische bloei los verkrijgbaar was van geweld.

Dat is opnieuw systeemblindheid.

Zolang een samenleving alleen haar successen wil zien en niet de prijs die daarvoor door anderen werd betaald, blijft werkelijk historisch bewustzijn onmogelijk. Daarom geloof ik dat het koloniale verleden niet alleen een onderwerp voor historici is, maar ook een spiegel voor onze huidige tijd.

Welke vormen van ontmenselijking accepteren wij vandaag omdat ze economisch voordelig zijn? Welke netwerken beschermen zichzelf ten koste van transparantie? Welke systemen zijn zo dominant geworden dat kritiek nauwelijks nog doordringt?

Mijn reis door Maleisië maakte duidelijk dat kolonialisme niet alleen een afgesloten hoofdstuk uit het verleden is. Het laat zien hoe gemakkelijk samenlevingen kunnen vervreemden van hun eigen morele kompas wanneer macht en winst leidend worden.

Dat besef werd uiteindelijk een van de onderstromen van Heel de samenleving.

Want een gezonde samenleving ontstaat niet vanzelf. Zij vraagt voortdurend om bewustzijn, morele reflectie en de moed om systemen kritisch te blijven bevragen — juist wanneer ze succesvol lijken.