Recensie dr. Dirk Jan Verheijen: "Het is hoog tijd dat 'Heel de Mens' het uitgangspunt wordt voor een vitale samenleving"

"Heel de Samenleving" is niet alleen de titel van het boek van Marieke van Voorn, maar ook de kern van de boodschap die zij uitdraagt. Het is een bijzonder werk geworden, met een krachtige oproep tot verandering en reflectie. De auteur’s hoofdstelling is dat de huidige praktijk van veel maatschappelijke organisaties de mens uit het oog heeft verloren. De manier waarop deze organisaties functioneren, lijkt steeds verder verwijderd te raken van de oorspronkelijke menselijke en maatschappelijke waarden. Zoals ze treffend beschrijft, is het hoog tijd voor een nieuw perspectief: een waarin de menselijke dimensie centraal staat. Veel mensen zijn ontworteld, vervreemd en voelen zich niet langer verbonden met de instituties die hen zouden moeten dienen. Maatschappelijke organisaties in het algemeen ondergaan een proces van verval: ze verliezen hun doelmatigheid, efficiëntie, empathie, integriteit, gezagsgetrouwheid, en andere noodzakelijke eigenschappen voor functionele en waardevolle organisaties. Van Voorn stelt het als volgt: “De bestaande verhoudingen en structuren zijn vastgelopen en leiden soms tot polarisatie, zowel binnen de samenleving als binnen de muren van maatschappelijke organisaties”.

De samenleving lijkt, uit noodzaak of gewenning, te leven met een bepaalde mate van disfunctioneel gedrag, wat steeds vaker niet wordt herkend of aangepakt. Dit leidt tot een cultuur waarin men zich genoodzaakt voelt om met onvolkomenheden te leven, met het risico dat deze onvolkomenheden zichzelf steeds verder voeden en verergeren. Van Voorn waarschuwt echter dat dit gedrag, als het niet wordt aangepakt, uiteindelijk kan leiden tot een algeheel verval van onze maatschappelijke structuren. In plaats van zich over te geven aan dit proces van afbraak, stelt zij dat de samenleving in staat moet zijn om van binnenuit krachten te bundelen, barrières te doorbreken en de afbrokkeling om te keren. Dit kan alleen door het herstellen van fundamentele waarden, zoals respect, empathie en samenwerking, die de basis vormen voor gezonde maatschappelijke en organisatiepraktijken.

Hier komt het idee van helend leiderschap om de hoek kijken. Van Voorn betoogt dat leiderschap, in plaats van een top-down benadering, moet draaien om het herstellen van verbindingen – niet alleen tussen mensen, maar ook tussen de essentie van de maatschappelijke taak en de manier waarop deze wordt uitgevoerd. Leiders dienen in staat te zijn om dialoog en zelfreflectie te bevorderen, niet als abstracte concepten, maar als praktische tools die bijdragen aan het herstellen van de menselijkheid binnen organisaties. Dit is essentieel voor het omarmen van een vernieuwende visie die niet alleen teruggaat naar de oorspronkelijke waarden, maar deze ook verder ontwikkelt voor de hedendaagse uitdagingen. Het boek is dan ook een ware ‘ode aan de vernieuwers’ – aan degenen die, vaak tegen de stroom in, het lef en de bezieling tonen om dingen anders te zien en te doen. Deze vernieuwers zijn niet bang om bestaande normen en regeltjes ter discussie te stellen en hebben geen respect voor de status quo. Hun werk wordt vaak bekritiseerd of geminimaliseerd, maar wat ze zeker niet kunnen worden aangedaan, is genegeerd worden. Want zij zijn degenen die daadwerkelijk verandering brengen. Zij hebben de kracht om de samenleving vooruit te helpen, zelfs wanneer de obstakels groot lijken.

Elk hoofdstuk in Van Voorns boek begint met de ervaringen en doorleefde wijsheid van leiders, wetenschappers, journalisten en kunstenaars die door middel van baanbrekend werk in het maatschappelijke veld vernieuwende en herstellende bijdragen hebben geleverd. Deze ervaringsdeskundigen nemen de lezer mee in hun persoonlijke en professionele zoektocht naar verandering, waarin theorie en praktijk voortdurend met elkaar verweven worden. Van Voorn bouwt vanuit haar eigen praktijkervaring en kennis een brug naar de theorie, waardoor ze niet alleen haar eigen inzichten maar ook de bredere context van maatschappelijke transities kan belichten. Dit biedt de lezer een panoramisch overzicht van de innerlijke reis die zowel zijzelf als vele anderen hebben doorgemaakt om nieuwe antwoorden te vinden voor de huidige maatschappelijke vraagstukken. De zeven helende interventies die Van Voorn beschrijft, worden niet alleen theoretisch uitgelegd, maar ook concreet toegepast op de praktijk van maatschappelijke organisaties. Deze interventies springen van de pagina, zo levendig en krachtig zijn ze gepresenteerd. Elk van deze interventies is een oproep tot actie, een uitnodiging om een andere, meer integrale benadering van leiderschap en samenwerking te omarmen.

Natuurlijk is het mogelijk om kritiek te leveren op Van Voorns zienswijze. Sommige lezers zullen wellicht vinden dat ze bepaalde kwesties te sterk uitvergroot of te zwart-wit gepresenteerd heeft. Ze durft een scherpe analyse te maken van de tekortkomingen in de huidige structuur van maatschappelijke organisaties en de samenleving als geheel, wat sommigen misschien te radicaal vinden. Maar wanneer men de huidige situatie in veel maatschappelijke organisaties beziet, waarin er vaak sprake is van bureaucratie, verminderde empathie en onvermogen om effectief samen te werken, biedt haar benadering niet alleen stof tot nadenken, maar ook een prikkel tot kritische reflectie. Van Voorn nodigt haar lezers uit om, in plaats van passief te accepteren, actief op zoek te gaan naar oplossingen voor de ontsporingen en tekortkomingen die ze beschrijft. Ze biedt daarbij niet alleen kritiek, maar ook concrete handvatten en een pad naar herstel. Het belangrijkste aspect van haar benadering is de uitnodiging om daadwerkelijk een ‘echte’ dialoog aan te gaan, waarin niet alleen de officiële standpunten gehoord worden, maar ook de persoonlijke ervaringen, de emoties en de menselijke kant van de betrokkenen. Dit is de sleutel tot het herstel van menselijkheid en verbinding binnen organisaties.

De concepten van de zeven interventies worden door Van Voorn op een innovatieve manier toegepast binnen de context van maatschappelijke organisaties. Ze biedt niet slechts een theoretisch raamwerk, maar brengt deze interventies daadwerkelijk naar de praktijk. Het was voor mij dan ook een verademing om dit boek te lezen, omdat het op een heldere en toegankelijke manier put uit een breed en diep theoretisch gedachtegoed, terwijl het tegelijkertijd praktisch toepasbare inzichten biedt. De verbinding van theorie en praktijk is één van de grootste verdiensten van dit boek. Intervisie volgens het Van Voorn-model van de zeven interventies zou wel eens een krachtige methode kunnen zijn om de vaak weerbarstige praktijk van maatschappelijke organisaties uit het huidige impasse te halen. Het kan een fundament vormen voor het creëren van een cultuur van dialoog en zelfreflectie, waarin medewerkers en leiders samen naar oplossingen zoeken die de organisatie werkelijk ten goede komen.

 Dr. Dirk Jan Verheijen